Í lok árs 2021 var áætlað að 9,17 milljónir af 14 milljónum Palestínumanna um allan heim (65,5 prósent) séu nauðungarflóttamenn og um það bil helmingur allra palestínskra flóttamanna er ríkisfangslaus. Meðal þeirra eru um það bil 8,36 milljónir palestínskra flóttamanna og 812.000 innflytjendur, sem myndar stærsta og mest langvarandi hóp innanlands flóttamanna sem ekki hafa fengið að snúa aftur til sinna heimila.
Ekkert mál er jafn táknrænt fyrir reynslu Palestínumanna á 20. öldinni og örlög palestínskra flóttamanna. Í áratugi hefur Ísrael neitað palestínskum flóttamönnum löglegum rétt þeirra til að snúa aftur, sem brýtur alfarið gegn ályktun nr. 194 sem samþykkt var af Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna UNGA.
Palestínskir flóttamenn skortir grundvallarmannréttindi, þjást af ófullnægjandi alþjóðlegri vernd og aðstoð og búa daglega við ofbeldisfulla og ásækna landnema-nýlendustefnu Ísraels. Réttlát lausn á flóttamannamálinu – lausn sem viðurkennir rétt Palestínumanna til að snúa aftur heim og býður flóttamönnum upp á fjölbreytt úrval af marktækum valkostum – er nauðsynleg fyrir farsæla samningaviðræður á átökum Ísraelsmanna og Palestínumanna.
Palestínumenn hraktir á flótta
Á árunum 1947 til 1949 voru rúmlega 726 þúsund Palestínumenn hraktir á flótta með ofbeldisfullum hætti, í byrjun af hryðjuverkasveitum síonista en síðan af hersveitum Ísraelsríkis (stofnaðar á grunni hryðjuverkasveitanna) sem neyddu frumbyggja Palestínu með fjöldamorðum og hótunum til að yfirgefa í skyndi heimili sín, jarðir og eigur. Palestínumenn voru því á þessum árum gerðir að flóttamönnum í eigin heimalandi og í nærliggjandi löndum.
Þessar skipulögðu þjóðernishreinsanir kalla Palestínumenn Nakba eða hörmungin mikla sem þeir minnast þann 15. maí á hverju ári. Flestir Palestínumenn flúðu beinar hernaðarárásir, en aðrir flúðu af ótta við hótun um yfirvofandi árásir hryðjuverkasveita síonista þegar afspurnir um grimmdarverk þeirra spurðust út til nálægra bæja og þorpa í Palestínu. Um 150 þúsund Palestínumenn urðu eftir á hernumdum svæðum Palestínu sem síðar urðu að Ísraelsríki með stofnun þess 14. maí 1948, ásamt þeim 46 þúsundum Palestínumanna sem þegar höfðu lent á vergangi innanlands í stríðsátökunum. Ísraelsríki hefur síðan neitað palestínskum flóttamönnunum löglegum rétti þeirra að snúa aftur til sinna heimila, jarða og eigna.
Með samþykkt nr. 181 þá lagði Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna UNGA til skiptingu Palestínu þar sem palestínska þjóðin fengi að halda um 43% af landi sínu og væntanlegt ríki síonista fengi um 57% af landinu. Síonistar áttu einungis um 6% af Palestínu með löglegum hætti þegar samþykkt SÞ um skiptinguna er gerð. Samþykktin af hálfu SÞ var ólöglegur gjörningur gagnvart alþjóðalögum og sáttmála SÞ enda stríðir hann fullkomlega gegn sjálfsákvörðunarrétti frumbyggja landsins sem höfðu búið í Palestínu í þúsundir ára, kynslóð eftir kynslóð.
Útþenslustefna síonistanna sem hófst í lok árs 1947 hélt áfram og næst var það með hernámi þeirra 1967 á landssvæði Palestínu á Vesturbakkanum og Gazaströndinni en með hernáminu voru um 300 þúsund Palestínumenn til viðbótar neyddir til að yfirgefa heimili sín til annarra hernuminna svæða og nálægra landa. Með þessari nýjustu bylgju palestínskra flóttamanna sem þegar höfðu verið á vergangi frá 1948 fjölgaði enn frekari í flóttamannahópnum. Með útþenslustefnu og þjóðernishreinsun síonistanna horfðu Palestínumenn upp á tortímingu tilveru sinnar með niðurrifi heimila, landráni, sviftingu búseturéttar, byggingu landránsbyggða og aðskilnaðarmúrs sem reistur var að mestu á landi þeirra. Hvorki flóttamenn frá 1948 eða 1967 hafa fengið leyfi síonistanna í Ísreal til að snúa aftur til sinna heimkynna þrátt fyrir margítrekaðar samþykktir Sameinuðu þjóðanna um skilyrðislausan rétt þeirra til að snúa aftur.
„Í Plan Dalet, sem samþykkt var í mars 1948 af yfirstjórn Hagana (helsta neðanjarðarhreyfing gyðinga fyrir stofnun ríkisins), er markmið Ísraelsmanna árið 1948 skýrt. Markmiðið var að ná yfirráðum yfir eins miklu og mögulegt var af landsvæði Palestínu sem var undir stjórn breta og fjarlægja flest palestínsk þorp og þéttbýli af því eftirsóknarverða svæði sem myndi mynda framtíðarríki gyðinga…. Þetta markmið… er aðeins hægt að rekja til þjóðernishreinsunarstefnu; þ.e. stefnu sem, samkvæmt skilgreiningu Sameinuðu þjóðanna, miðar að því að breyta blönduðu þjóðernissvæði í hreint þjóðernissvæði þar sem allar leiðir voru réttlætanlegar. Slík stefna er skilgreind samkvæmt alþjóðalögum sem glæpur gegn mannkyni sem utanríkisráðuneyti Bandaríkjanna telur að aðeins sé hægt að leiðrétta með því að senda heim allt það fólk sem fór eða var rekið úr landi vegna þjóðernishreinsunarinnar.“
Ilan Pappe, ísraelskur sagnfræðingur.
Eftir að hafa verið hrakin á flótta með grimmu ofbeldi síonista sem hófst eins og fyrr segir árið 1947 voru eignir Palestínumanna gerðar upptækar, eins og heimili þeirra, jarðir, bankainnstæður, bókasöfn o.fl., og að endingu þjóðnýttar með ákvörðun ísraelska þingsins árið 1952, nánast eingöngu til hagsbóta fyrir gyðinga Ísraels. Í þjóðernishreinsunum síonistanna 1947 til 1948 voru rúmlega 500 palestínsk þorp rýmd og mörg þeirra eyðilögð og verksummerki stríðsglæpanna falin með t.d. plöntun trjáa eða byggingu nýrra byggða sem eingöngu voru ætluð ísraelskum gyðingum. Fyrrverandi varnarmálaráðherra Ísraels, Moshe Dayan, orðaði þetta árið 1969 með þessum hætti:
„Gyðingaþorp voru byggð í stað arabískra þorpa. Þú veist ekki einu sinni nöfn þessara arabísku þorpa og ég ásaka þig ekki því landafræðibækur eru ekki lengur til, ekki aðeins eru bækurnar ekki til, heldur eru arabísku þorpin heldur ekki til. Nahlal reis í stað Mahlul; Kibbutz Gvat í stað Jibta; Kibbutz Sarid í stað Huneifis; og Kefar Yehushu’a í stað Tal al-Shuman. Það er ekki einn einasti staður byggður í þessu landi sem hafði ekki fyrrverandi arabíska íbúa.“
Samkvæmt sumum áætlunum, standa 90 prósent af landsvæðum þorpa Palestínumanna enn auð sem Ísrael eyðilagði á meðan og eftir landrán þeirra árið 1948. Aftur á móti, voru langflest heimili Palestínumanna í þéttbýlum ekki jöfnuð við jörðu eftir árið 1948 en eru í dag í eigu innfluttra gyðinga, tekin af Ísrael með eignanámi og það án skaðabóta.
Nokkur lykilatriði varðandi stöðu palestínskra flóttamanna
- Í dag eru um 6 milljónir palestínskra flóttamanna í Palestínu og nálægum löndum; meirihluti þeirra býr innan 100 kílómetra frá landamærum Ísraels.
- Samkvæmt UNRWA eru 58 flóttamannabúðir á þeirra vegum á hernumdu svæðum Palestínu, í Jórdaníu, í Sýrlandi og í Líbanon („gestgjafalönd“). Einnig eru margir palestínskir flóttamenn sem ekki eru skráðir hjá UNRWA og búa í þessum flóttamannabúðum og enn aðrir sem búa í búðum sem UNRWA eða gestgjafalandið viðurkennir ekki.
- Stærsti hluti palestínskra flóttamanna býr á Gazaströndinni. Flestar palestínskar flóttamannabúðir í gestgjafalandi er að finna í Líbanon.
- Um það bil 770.000 skráðir flóttamenn búa á hernumdu Vesturbakkanum, þar á meðal Austur-Jerúsalem. Af þeim búa um það bil 190.000 í 19 flóttamannabúðum á Vesturbakkanum og í Austur-Jerúsalem. Meira en ein milljón skráðra flóttamanna býr á Gazaströndinni. Um það bil 500.000 búa í einni af átta búðum á Gazaströndinni. Flóttamenn á hernumdum svæðum njóta sömu réttinda til húsnæðis, heilbrigðisþjónustu, atvinnu og menntunar og þeir sem ekki eru flóttamenn.
- Meðferð palestínskra flóttamanna er mismunandi eftir gestgjafalöndum. Jórdanía veitti flestum flóttamönnum sem flúðu árið 1948 ríkisborgararétt, ásamt borgaralegum og félagslegum réttindum sem fylgja jórdönskum ríkisborgararétti. Palestínumenn sem búa í Sýrlandi njóta sömu réttinda og skyldna og sýrlenskir ríkisborgarar, að undanskildum þjóðerni og stjórnmálalegum réttindum. Í Líbanon standa palestínskir flóttamenn frammi fyrir mikilli mismunun, þar á meðal skorti á grundvallarréttindum eins og aðgangi að heilbrigðisþjónustu, menntun og atvinnu. Þó að nýleg löggjöf hafi lítillega bætt réttindi flóttamanna til vinnu á pappírnum, er flóttamönnum í raun enn bannað að starfa í mörgum störfum, þar á meðal lyfjaiðnaði, blaðamennsku, læknisfræði og lögfræði. Þeim er einnig bannað að eiga fasteignir. Ennfremur eru byggingar í og við palestínskar flóttamannabúðir í Líbanon mjög takmarkaðar.
- Palestínumenn eru í dag dreift samfélag um allan heim, þar á meðal í flestum arabískum ríkjum, Evrópu og í Norður- og Suður-Ameríku. Þó að ísraelsk lög um heimkomu heimila öllum Gyðingum, sem búsettir eru hvar sem er í heiminum, að búa í Ísrael og á hernumdu svæðum, óháð beinu ætterni á svæðinu, er þeim sem erum innfæddir og eiga lykla að heimilum sínum og eignarrétt í sögulegu Palestínu neitað um rétt til að heimsækja fjölskyldur sínar, eignir og föðurland.
Alþjóðalög og samþykktir Sameinuðu þjóðanna
Árið 1948, í kjölfar fjöldaflutninga Palestínskra flóttamanna, samþykkti Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna UNGA ályktun nr. 194, þar á meðal 11. grein sem kveður að hluta til á um að: …[palestínskum] flóttamönnum sem vilja snúa aftur heim til sín og búa í friði við nágranna sína skuli heimilt að gera það eins fljótt og auðið er og að greiða skuli bætur fyrir eignir þeirra sem kjósa að snúa ekki aftur og fyrir tap eða tjón á eignum sem, samkvæmt meginreglum alþjóðalaga eða sanngirni, ættu að vera bættar af stjórnvöldum eða yfirvöldum sem bera ábyrgð.
Ályktun nr. 194 studdi rétt palestínskra flóttamanna til að velja hvort þeir vilji snúa aftur til þess sem nú er Ísrael eða setjast að annars staðar og ályktunin festi í sessi viðurkenndar meginreglur alþjóðalaga. Allsherjarþingið hefur staðfest hana ár hvert síðan hún var samþykkt.
Réttur Palestínskra flóttamanna til að snúa aftur er einnig vel staðfestur samkvæmt öðrum alþjóðalögum, þar á meðal:
- Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna (samþykkt árið 1948): „Allir eiga rétt á að yfirgefa hvaða land sem er, þar á meðal sitt eigið, og snúa aftur til síns lands“ (13. gr. (2)).
- Alþjóðasáttmálinn um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi: „Enginn skal sviptur handahófskennt rétti til að koma til síns eigin lands“ (12. gr. (4)).
- Undirnefnd Sameinuðu þjóðanna um mannréttindareglur um húsnæði og endurgreiðslu eigna fyrir flóttamenn og fólk á vergangi: „Allir flóttamenn og fólk á vergangi eiga rétt á að snúa sjálfviljugir aftur til fyrri heimkynna sinna, lands eða venjulegs búsetustaðar, í öryggi og reisn“ (10. gr. 1)… „Flóttamenn og fólk á vergangi ættu að geta leitað varanlegra lausna á flótta, annarra en endurkomu, ef þeir óska þess, án þess að það skerði rétt þeirra til endurgreiðslu húsnæðis, lands og eigna“ (10. gr. 3).
Samþykktir Öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna UNSC varðandi réttarstöðu Palestínumanna eftir hernám Ísraels 1967:
- Í ályktun Öryggisráðs SÞ UNSC nr. 242 (1967) er lögð áhersla á „óheimilt er að eignast landsvæði með stríði“ og kallað er eftir „brottför ísraelskra hermanna frá svæðum sem hernumin voru í nýlegum átökum.“
- Í ályktun Öryggisráðs SÞ UNSC nr. 252 (1968) segir að Öryggisráðið „telji að allar … aðgerðir Ísraels … sem hafa tilhneigingu til að breyta lagalegri stöðu Jerúsalem séu ógildar og geti ekki breytt þeirri stöðu.“
- Í ályktun Öryggisráðs SÞ UNSC nr. 476 (1980) segir að Öryggisráðið „staðfestir aftur að allar … aðgerðir Ísraels, hernámsveldisins, sem eiga að breyta eðli og stöðu … Jerúsalem, hafi ekkert lagalegt gildi … og séu einnig alvarleg hindrun í því að ná alhliða, réttlátum og varanlegum friði í Mið-Austurlöndum.“
Fjöldi Palestínskra flóttamanna
Gögn UNRWA benda til að fjöldi skráðra palestínskra flóttamanna í desember 2024 hafi numið um 5,9 milljónum; um 2,5 milljónir þeirra eru á Vesturbakkanum og Gasaströndinni, þar sem þeir eru meira en 40% af Palestínumönnum í heiminum (um 14,6 milljónir). Palestínskir flóttamenn á Vesturbakkanum sem eru skráðir hjá UNRWA í desember 2024 námu um 15% af heildarfjölda flóttamanna sem skráðir eru hjá UNRWA samanborið við um 26% á Gasaströndinni.
Í arabískum löndum nam hlutfall palestínskra flóttamanna sem skráðir eru hjá UNRWA í Jórdaníu um 40% af heildarfjölda palestínskra flóttamanna, en hlutfall palestínskra flóttamanna sem skráðir eru hjá UNRWA í Líbanon og Sýrlandi náði um 8% og 10%, talið í sömu röð.
Þessar tölur endurspegla lágmarksfjölda palestínskra flóttamanna, að teknu tilliti til þess að það eru óskráðir flóttamenn, þar sem þessi tala nær ekki til þeirra Palestínumanna sem voru á vergangi eftir 1949 fram að stríðinu í júní 1967, „samkvæmt skilgreiningu UNRWA“. Það tekur heldur ekki til Palestínumanna sem yfirgáfu landið eða voru sendir úr landi árið 1967 vegna stríðsástands né þeirra sem voru ekki flóttamenn í upphafi.
Fjöldi flóttamannabúða Palestínumanna samkvæmt UNRWA
Fjöldi palestínskra flóttamannabúða sem UNRWA viðurkennir eru samtals 58 að tölu. Þær eru eftir búsetulandi 10 í Jórdaníu, 12 í Líbanon,19 á Vesturbakkanum (oPt), 8 á Gaza (oPt) og 9 í Sýrlandi.
Ofangreind samantekt byggir á úrdráttum úr neðangreindum heimildum í lauslegri þýðingu.
